पूर्वाधार विकास : देशकै नमुना बन्न सक्छ मेचीनगर

प्रविण अधिकारी
मेचीनगर । पूर्वाधार विकास भनेको मुलतः कुनै पनि देश, क्षेत्र वा भूगोलको आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, भौगोलिक अवस्था कस्तो छ भन्ने जनाउने आधार हो । यो कुनै सहर वा अन्य क्षेत्रमा सेवा प्रदान गर्ने सुविधा र प्रणालीहरूको सेट हो, जसले अर्थ व्यवस्था, घरपरिवार र फर्महरूको कार्यका लागि आवश्यक सेवा र सुविधाहरू समावेश गर्दछ ।

कुनै पनि देशको विकासको आधार पूर्वाधार विकासलाई मानिन्छ । जनचाहना अनुसारको पूर्वाधार विकास सँगै औद्योगिक क्रान्ति गर्ने हो भने त्यसले अर्थतन्त्रको नयाँ आधार स्तम्भ खडा गर्दछ ।
यस्तै, मेचीनगर नगरपालिका भित्र आफ्नै स्रोतको उपयोगबाट बलियो अर्थतन्त्र र दिगो विकासको खाका तय गर्न सकिन्छ । भौगोलिक दृष्टिकोणले हेर्दा मेचीनगर समथर फाँटमा रहेको र प्रकृतिको बरदान भन्दा फरक पर्दैन । हात्तीका लागि प्रख्यात बाहुनडाँगी यसै नगरभित्र पर्छ, जहाँ प्रायः दिउँसै हात्ती देख्न सकिन्छ । तर, त्यसका लागि आवश्यक भौतिक पूर्वाधार विकासमा अझ बढी ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।

आजभन्दा झण्डै २५ वर्ष अघि नै मेचीनगर पूर्वी नेपालको औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रको रूपमा चिनिएको हो । पूर्वी नेपालको प्रमुख भन्सार नाका रहेको यस क्षेत्र भारत तथा बंगलादेशसँग व्यापार गर्ने प्रमुख नाका पनि हो ।
यस नगरपालिकामा हिन्दू, किरात, बौद्ध, श्रीकृष्ण प्रणामी, मुस्लिम, शैव, वैष्णव, साई, यशु तथा मानव धर्म मान्ने विविध समुदायको बसोबास छ । नेपालमा मात्र नभएर विश्वमै लोपोन्मुख किसान जातिको उपस्थिति यस नगरमा पाइन्छ । धिमाल, दनुवार, मेचे, थारू, सुनुवार, लिम्बु, राई, तामाङ, शेर्पा, नेवार, मगर, गुरुङ, भुजेल, राजवंशी, ब्राह्मण, क्षेत्री, माझी, कुमाल लगायतका जातजातिको सांस्कृतिक विविधता यस नगरको समृद्धिको अर्काे सम्भावना हो । तसर्थ, नगरले यस्ता संस्कृति प्रवद्र्धन गर्न पूर्वाधार विकासमा ध्यान दिए आम्दानीको स्रोत समेत विस्तार गर्न सक्छ ।

मेचीनगरमा प्रख्यात ऐतिहासिक र धार्मिक पर्यटकीय स्थलहरू छन्– कृष्ण थुम्की, पातालगंगा, बौद्ध गुम्बा, विश्वनाथ मन्दिर, पञ्चमुखी हनुमान मन्दिर, दुर्गा मन्दिर, पशुपतिनाथ मन्दिर, कृष्ण प्रणामी मन्दिरजस्ता स्थलहरूको मर्मत सम्भार र सुविधासम्पन्न पूर्वाधार निर्माणमा नगरले अझ बढी प्राथमिकता दिन जरुरी देखिन्छ ।

विशेषतः पूर्वाधार विकासले बलियो अर्थतन्त्रको आयाम भर्छ भन्ने उदाहरण मेचीनगरमा रहेका आँखा अस्पतालहरूमार्फत पुष्टि हुन्छ । जहाँ नेपाल मात्र होइन, भारत, भुटान, बंगलादेश जस्ता देशबाट समेत बिरामीहरू उपचारका लागि आउँछन् । सुविधासम्पन्न संरचना र सहज उपचार व्यवस्थाले यस्ता अस्पतालहरू बिरामीको रोजाइमा परेका छन्, जुन नगरको गौरवको विषय हो । पछिल्लो समय मेचीनगरमा ठूला तारे होटलहरू सञ्चालनमा आइसकेका छन् भने केही निर्माणाधीन छन् । यसले नगरको आर्थिक स्रोत वृद्धि मात्र होइन, हजारौँ युवायुवतीको रोजगारीको अवसर समेत सिर्जना गरेको छ ।

पूर्वाधारको सशक्त उदाहरण– विश्व बैंकको सहयोग

एकातर्फ सुविधासम्पन्न एसियन हाइवेले नगरलाई जोडिसकेको अवस्था छ भने विश्व बैंकको सहयोगमा दुईवटा प्रमुख सडक निर्माण योजनाहरू तीव्र गतिमा अघि बढिरहेका छन् ।
पहिलो, भद्रपुर–मेचीनगर–काँकरभिट्टा खण्ड निर्माण भइसकेको अवस्था छ । यो सडक पूर्वी भेगको आर्थिक र व्यापारिक केन्द्रलाई सशक्त रूपमा जोड्ने परियोजना हो, जसले स्थानीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय यातायातलाई सहज बनाउनेछ ।

दोस्रो, चारआली–बाहुनडाँगी–बुद्धशान्ति मार्गः नगरको ग्रामीण क्षेत्रलाई शहरी केन्द्रसँग जोडेर सन्तुलित विकास गर्ने लक्ष्यसहितको यो परियोजना सामावेशी पूर्वाधार विकासको उत्कृष्ट उदाहरण बन्नेछ । पछिल्लो समय नगरका गौरवको योजनाका रुपमा विश्व बैंककै लगानीमा काँकरभिट्टा–बाहुनडाँगी सडक र धुलाबारी–खुट्टेडाँगी सडक खण्ड एकैपटक बनिरहेका छन् । जसले नगरको उत्तरी भेगका उत्पादनहरुलाई बजारीकरणका लागि सहज बन्ने देखिन्छ ।

नगरको उत्तरी भेगबाट नै मदन भण्डारी राजमार्ग बनिरहेको छ, जसले नगरमा सडक सञ्जालको व्यापक विस्तार भएको देखिन्छ । यी सडकहरू निर्माण भएसँगै आन्तरिक तथा बाह्य व्यापार, पर्यटन, कृषिजन्य उत्पादनको ढुवानी र जनसहभागिताको दरमा उल्लेख्य वृद्धि हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

खेलकुद पूर्वाधार र सम्भावनाहरू

नगरले खेलकुद क्षेत्रमा विशेष ध्यान दिएर पूर्वाधार विकास गरिरहेको खण्डमा महिला क्रिकेट, फुटबल, एथ्लेटिक्स लगायतका खेलमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरू आयोजना गर्न सकिन्छ । देशमै चर्चित खेलाडीहरू मेचीनगरले उत्पादन गरेको यथार्थलाई आत्मसात गर्दै सुविधासम्पन्न क्रिकेट रंगशाला र खेलमैदान निर्माण गर्नेतर्फ बजेट केन्द्रित गर्न आवश्यक छ ।

पूर्वाधार बिना विकास सम्भव छैन

२०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पपछि मात्र पूर्वाधार विकासको महत्व व्यापक रूपमा महसुस गरियो । राहत तथा उद्धारमा देखिएको ढिलाइ, पहुँचको अभाव र लगानीको उपयोगविहीनता ‘राज्यको लगानी बालुवामा पानी’ भएको स्पष्ट उदाहरण बनेका थिए । आज, नेपालसँग पर्याप्त प्राकृतिक स्रोत र युवा जनशक्ति भए पनि ती स्रोतहरूको अधिकतम उपयोग पूर्वाधार विकासबिनाको सम्भव छैन । कृषि, जलविद्युत, पर्यटन, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार लगायतका क्षेत्रमा पूर्वाधारको अभावले विकासलाई अवरुद्ध बनाइरहेको छ ।

मेचीनगरमा भइरहेको सुधार

पछिल्लो समय मेचीनगरमा विभिन्न पूर्वाधारमा लगानी भइरहेका छन्– शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, जलस्रोत, कृषि, उद्योग र पर्यटन । तर, केही आयोजना भने बीचमै अलपत्र छन्, जसले जनअपेक्षालाई चोट पु¥याइरहेका छन् । यस्ता योजनाहरूलाई दीगो बनाउनेतर्फ समुदाय स्तरको जनसहभागिता र निगरानी आवश्यक छ ।

अवसरको सदुपयोग गरौं

– मेचीनगर सीमावर्ती नगर हो, जहाँ भौगोलिक रूपमा ऐतिहासिक धार्मिक स्थलहरू, जैविक विविधता, पर्यटक आकर्षणका स्रोतहरू प्रशस्त छन् ।
–कृषिमा पनि यहाँका किसानले उत्पादनमा अग्रणी भूमिका खेलेका छन्, तर कृषि उपकरण, क्वारेन्टाइन सुविधा, बजारीकरणको पूर्वाधारको अभावमा उनीहरू पछि परिरहेका छन् ।

निष्कर्ष

यदि नेपालले आफ्नै जनशक्ति, स्रोत र विशेषता अनुसारको पूर्वाधार निर्माणमा दीर्घकालीन योजना लागू गर्न सक्यो भने मात्र ‘सुखी नेपाली, समृद्ध नेपाल’को सपना साकार हुन सक्छ । र, मेचीनगर नगरपालिका, जसले भौगोलिक, सामाजिक, आर्थिक सबै दृष्टिकोणले सम्भावनाको गाथा बोकेको छ– त्यो नगरपालिका जसले भौतिक पूर्वाधारमा ध्यान दिने हो भने अबको केही वर्षभित्र देशकै नमुना बन्न सक्ने देखिन्छ ।